Gå til sidens hovedinnhold

Eg brekker meg av eitt visst ord

Artikkelen er over 1 år gammel

Du har kanskje sett det på trykk i denne avisa. Det må stoppe.

Norsk kan vere eit vakkert språk. Ikkje alltid.

Tvangsmulkt.

Treng eg seie meir?

Lat oss ikkje gå inn i kva ordet betyr enno. Berre tygg litt på det i første omgang. Kjenn den beiske smaken. Den kvalme konsistensen. Den gusjegrønne fargen.

Eg slit genuint med å skrive ordet utan å kjenne det krible i brekkingsrefleksen.

Berre for å få definisjonen ut av verda: Dette … ordet er synonymt med dagbøter. Viss du lar bilvraket ditt ligge og forsøple på ei grasslette. Jau, då kjem kommunen til å truge om tva … dagbøter. Pengar du må punge ut for kvar dag du utset oppryddingsjobben. Bøtene kan gjelde andre ting. Fellesnemnaren er at du ikkje ordnar opp i noko, og blir straffa for kvar dag som går.

Slik sett burde det kanskje heitt prokrastinasjonsgebyr. Uansett:

På eitt etter anna tidspunkt i historia innsåg nokon at dei daglege bøtene trong eit meir formelt ord. Korleis det resulterte i tv … ang … dette ordet, er forbi mi forståingsevne.

Eg har berre éin teori:

Sjå for deg eit dusin gamle, dresskledde, kvite menn rundt eit langbord. «Vel møtt, gode språklige kumpaner. Nuvel, har Dere forslag til hva vi skal kalle anliggende fenomen?», spør ordstyraren. Den eldste rundt bordet set kamferdropset sitt i halsen og gulpar opp ein lyd som minner om ei blanding mellom brekking og hoste. «Ah, det var et fremragende forslag, Guttorm. Mulkt!»

Den nær kamferkvelte, gamle mannen torer ikkje innrømme sanninga, og lar det stå til. Ein styggedom er fødd.

Ordet har sidan levd eit langt liv via til forvirring og misvising. Eg tvilar på at halvparten av den nynorsk-akklimatiserte befolkninga kunne gjort greie for kva det betyr.

Hin dagen blei ordet tema for ein diskusjon mellom meg og kollega Idar Stadheim. «Tvangsmulkt gir meg assosiasjonar til ein slags puddingaktig tran som alle ungar måtte ta før i tida», sa han.

Eg kjem ikkje over kor treffande det er. Lat oss fantasere endå litt til.

Sjå for deg ein skuleklasse for 100 år sidan. Elevane sit så rakrygga som berre elevar i gamle dagar kunne, med skuleuniform og midtskil ned til kraniet. Klasserommet er kaldt og fargelaust. Ein hengslete, usympatisk lærar spankulerer langs pultane. Stoppar brått ved ein av elevane. «Nå, har De fått Dem tvangsmulkt i dag, da, vesle Hermansen?»

«Nei», kviskrar eleven.

Det var dessverre tomt for gusjegrøn, Omega3-haldig pudding i heimen hans denne morgonen.

«Nå, tenkte jeg det ikke. Ikke kan de stryke skjorter og ikke har de tvangsmulkt, disse Hermansen-folkene. Noen fjolser, er de», mumlar den usympatiske læraren og spankulerer vidare.

Kjenn kor lett ordet glir inn i denne samanhengen. Det er der det høyrer heime. På kjøkkenet til barnefamiliar på 20-talet.

Lat oss gå tilbake til verkelegheita.

Viss mulkt betyr bot, kvifor ikkje stoppe der? Er ikkje tvang ein så latterleg sjølvsagt side av bøtelegging, at det aldri skulle ha trunge å inngå i same ord?

Det er mogleg jusfolk kan komme med ein eller anna supernerdete grunn til at ordet tvang må vere med. Eg bryr meg ikkje. For eg har endå eit argument for å avlive ordet.

Lat oss stupe inn i fonetikken, så eg trass alt får brukt språkutdanninga til noko. Prøv å seie «mulkt» høgt, og observer kor unaturleg det er.

Tunga og leppene dine må stupe kråke, slå hjul og foreta akrobatiske øvingar for å sette styggedommen ut i lydbølger. Vi var aldri skapt for dette. På ståande fot kjem eg ikkje på andre ord som sluttar med det misfosteret av ein konsonantkombinasjon. L-K-T. Det kan ikkje vere tilfeldig.

Eg foreslår at kollegaene mine i Firda og andre aviser, kanskje til og med dei tunge brukarane, politikarar og kommunefolk, berre sluttar å bruke ordet.

Sånn med ein gong.

Takk.

Kommentarer til denne saken